Bir belgedeki imza gerçek olduğu hâlde belge sonradan değiştirilmiş olabilir: senet tutarının sonuna bir sıfır eklenir, tarih kazınıp yeniden yazılır, imzalanmış boş bir kâğıda sonradan metin doldurulur ya da çok sayfalı bir sözleşmenin ara sayfası değiştirilir. Belgede sahtecilik incelemesi, belgenin düzenlendiği andaki hâli ile bugünkü hâli arasında fark olup olmadığını teknik bulgularla ortaya koyar. Tahrifat incelemesi, çoğu zaman imza tartışmasından daha belirleyici sonuç verir.
Hangi durumlarda tahrifat incelemesi gerekir?
- Senet, çek veya makbuzdaki tutarın, vade ya da düzenleme tarihinin sonradan değiştirildiği iddia edildiğinde
- Sözleşmeye, taahhütnameye veya vasiyetnameye sonradan madde, kelime ya da isim eklendiğinden şüphelenildiğinde
- Belge üzerinde silinti, kazıntı, düzeltici sıvı veya kimyasal silme izi bulunduğunda
- İmzanın boş kâğıda atıldığı ve metnin sonradan yazıldığı ileri sürüldüğünde
- Çok sayfalı bir belgede sayfa değişimi veya sayfa sırasının bozulduğu düşünüldüğünde
- Kaşe ve mühür izinin kurumun gerçek kaşe ve mührüyle uyumlu olup olmadığı sorulduğunda
- Tapu, nüfus, vergi, noter veya ihale evrakı gibi resmî belgelerde sahtecilik iddiası bulunduğunda (TCK 204) ya da özel belgede sahtecilik soruşturması yürütüldüğünde (TCK 207)
Külli ve kısmi sahtecilik
Belgenin tamamen sahte olarak üretilmesi külli sahtecilik, gerçek bir belgenin bir kısmının değiştirilmesi kısmi sahteciliktir. Külli sahtecilikte belge elle, matbaa formu yeniden basılarak ya da bilgisayarda hazırlanıp yazıcıdan alınarak üretilebilir; bu durumda baskı tekniği, kâğıt ve güvenlik unsurları gerçek örnekle karşılaştırılır. Kısmi sahtecilikte ise belge üzerindeki müdahale izleri aranır.
İncelemede neye bakılır?
Farklı mürekkepler gün ışığında aynı renkte görünse bile ultraviyole ve kızılötesi ışık altında farklı tepki verebilir. Kâğıdın yüzeyi de kazındığında, silindiğinde veya kimyasal madde değdiğinde yapısını değiştirir. İnceleme bu nedenle tahribatsız yöntemlerle, en az müdahaleden en ileri tekniğe doğru ilerler:
- Lup ve stereomikroskop altında yazı çizgileri, kâğıt lifleri ve yüzey bütünlüğü
- Yatık ışıkla kazıntı, kabarma ve kalem baskısı izleri; geçirgen ışıkla incelme ve şeffaflık farkları
- UV floresans ile kimyasal silme ve farklı mürekkep alanları; IR ile üzeri karalanmış veya kapatılmış yazıların okunması
- Video spektral karşılaştırıcı (VSC) gibi çok dalga boylu görüntüleme ile aynı renkteki mürekkeplerin ayrıştırılması
- Rakam ve harflerin üzerinden geçilerek değiştirilmesi (sürşarj) durumunda katmanlı mürekkep görünümü ve bağlantı noktalarındaki yığılmalar
- Yazı, imza ve kaşe izinin kesiştiği noktalarda hangisinin önce atıldığı; metnin imzaya göre sıkıştırılıp sıkıştırılmadığı, satır aralıkları ve kenar boşlukları
- Kaşe ve mühür izlerinde kalıp boyutu, harf dizilimi, çerçeve özellikleri ve kalıba özgü kusurlar
- Sayfa değişiminde kâğıt türü, baskı özellikleri, zımba ve katlanma izlerinin sayfalar arasında uyumu
Fülaj ve ESDA ile görünmeyen izler
Bir sayfaya yazı yazılırken kalem baskısı alttaki sayfalara görünmeyen izler bırakır. Bu izler yatık ışıkla veya elektrostatik iz belirleme (ESDA) yöntemiyle görünür hâle getirilebilir. Böylece koparılmış bir sayfadaki yazı okunabilir, bir defter veya bloknottaki sayfaların sırası, sonradan yapılan ilaveler ya da üsten kopya yoluyla aktarılan imzalar tespit edilebilir. ESDA izi yazının ne zaman yazıldığını göstermez; yalnızca hangi sayfanın hangisinin üzerinde yazıldığı hakkında bilgi verir.
Gerektiğinde bu analizler yapılır veya uygun donanıma sahip laboratuvarlarda yaptırılır; dosyada başka bir kurumun analiz raporu varsa rapor bu yönden ayrıca değerlendirilir.
Sizden istenen belgeler
- Tartışmalı belgenin aslı; katlanmamış, zımbası sökülmemiş, üzerine not alınmamış hâliyle
- Varsa belgenin diğer nüshaları, fotokopileri veya taranmış kopyaları
- Kaşe ve mühür incelemesinde aynı kaşe ve mühürle düzenlendiği bilinen başka belgeler
- Dosyadaki iddiayı ve tartışılan alanı gösteren dilekçe veya tutanak
Belgeyi incelemeden önce düzeltme, yapıştırma, plastik kaplama veya yeniden zımbalama yapmamanız önemlidir; bu müdahaleler izlerin okunmasını zorlaştırır.
Rapor ve hukuki süreç
Rapor, her bulguyu hangi yöntemle elde edildiğini belirterek ve görsel kayıtlarıyla birlikte sunar. Bulgunun ne gösterdiği ve neyi göstermediği ayrı ayrı yazılır; sahteciliğin hukuki nitelendirmesi mahkemeye bırakılır. Rapor hukuk davalarında HMK 293, ceza dosyalarında CMK 67/6 kapsamında uzman görüşü olarak dosyaya sunulabilir ve mahkeme bilirkişisinin raporuna karşı teknik değerlendirme amacıyla da kullanılabilir.
Belgedeki mürekkeplerin aynı kalemden ve aynı dönemden olup olmadığı sorusu için mürekkep, kâğıt ve belge tarihi incelemesi, imzanın aidiyeti için imza ve el yazısı incelemesi sayfalarına bakabilirsiniz. Belgenizin ön değerlendirme için iletilmesi yeterlidir.