Bugün uyuşmazlıkların önemli bir kısmı kâğıt yerine bir PDF dosyası, bir e-posta, bir ekran görüntüsü ya da bilgisayardan alınmış bir çıktı üzerinden yürüyor. Karşı tarafın sunduğu sözleşme dosyasının sonradan düzenlendiğini, e-postanın gerçekte o adresten gönderilmediğini veya ekran görüntüsünün değiştirildiğini düşünüyorsanız, dijital belge incelemesi dosyanın kendisinde bıraktığı izleri okuyarak bu iddiaları teknik olarak değerlendirir. Yazıcı ve fotokopi çıktılarında ise cevap, baskının fiziksel özelliklerindedir.
Hangi durumlarda dijital belge incelemesi gerekir?
- PDF veya Word biçimindeki bir sözleşme, fatura ya da yazışmanın iddia edilen tarihte oluşturulup oluşturulmadığı tartışıldığında
- Bir e-postanın gönderici adresinin, gönderim tarihinin veya içeriğinin gerçekliği sorgulandığında
- Mesajlaşma uygulaması veya sosyal medya ekran görüntüsünün montaj ya da düzenleme ürünü olabileceği ileri sürüldüğünde
- Fotoğraf veya taranmış belge üzerine sonradan imza, kaşe, tarih ya da tutar yerleştirildiğinden şüphelenildiğinde
- Elektronik imzalı bir belgenin imzasının, sertifikasının veya zaman damgasının doğrulanması gerektiğinde
- Bilgisayar çıktısı bir belgenin hangi tür yazıcıdan çıktığı, belge sayfalarının aynı cihazdan basılıp basılmadığı sorulduğunda
- Fotokopi belgenin bir asıldan mı alındığı, yoksa birden fazla parçanın birleştirilmesiyle mi oluşturulduğu tartışıldığında
Dijital dosyalarda neye bakılır?
Dijital bir dosya, içeriğinin yanında üretildiği ortama ilişkin bilgiler de taşır. Bu bilgiler değiştirilebilir olduğundan tek başına kesin sonuç vermez; ancak birbirleriyle ve dosyanın içeriğiyle karşılaştırıldığında güçlü göstergeler sunar. İnceleme şunları kapsar:
- PDF ve ofis dosyalarında üst veri: oluşturma ve değiştirme tarihleri, kullanılan yazılım ve sürüm, yazar bilgisi
- PDF dosyalarında artımlı güncelleme izleri, yani dosyanın ilk kaydından sonra eklenen katmanlar ve değiştirilen nesneler
- Yazı tipi analizi: belgede kullanılan fontların iddia edilen tarihte veya kurumda kullanılıp kullanılmadığı, metin içindeki font ve aralık tutarsızlıkları
- E-postalarda başlık bilgileri: Received satırları, Message-ID, Return-Path, SPF ve DKIM doğrulama kayıtları
- Görüntülerde EXIF bilgileri, hata seviyesi analizi (ELA), kopyala-yapıştır (klon) bölgeleri, sıkıştırma ve ışık tutarsızlıkları
- Dosyanın bütünlüğünü göstermek için SHA-256 gibi özet (hash) değerlerinin hesaplanması ve kayda geçirilmesi
Ceza soruşturmalarında el konulan cihazlardan alınan imajlar CMK 134 kapsamında elde edilir; uzman görüşü bu imajlar veya usulüne uygun alınmış kopyalar üzerinden hazırlanır. Cihaz incelemesi gerektiren dosyalar için adli bilişim sayfasına bakabilirsiniz.
Yazıcı ve fotokopi çıktılarında neye bakılır?
Lazer yazıcının toner tozu ile mürekkep püskürtmeli yazıcının damlacık yapısı mikroskop altında birbirinden ayrılır. Baskı kusurları, tambur izleri ve sayfa düzeni, sayfaların aynı cihazdan ve aynı baskı işleminden çıkıp çıkmadığına dair bilgi verir. Pek çok renkli lazer yazıcı sayfaya gözle görülmeyen sarı izleme noktaları (makine tanımlama kodu) basar; bu noktalar uygun ışık ve büyütmeyle görünür hâle getirilebilir. Fotokopide ise raster bozulması, kenar gölgeleri ve parçaların birleştirildiği yerlerdeki hizalama farkları incelenir.
Elektronik imza ve zaman damgası
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na göre güvenli elektronik imza, elle atılan imza ile aynı hukuki sonucu doğurur. Teknik incelemede imzanın bütünlüğü, imzalandıktan sonra belgede değişiklik yapılıp yapılmadığı, sertifikanın imza anında geçerli olup olmadığı ve zaman damgasının doğruluğu kontrol edilir. Sertifikanın teknik olarak geçerli olması ile o sertifikayı gerçekte kimin kullandığı ayrı sorulardır; ikinci soru çoğu zaman cihaz ve erişim kayıtlarının incelenmesini gerektirir.
Sizden istenen materyal
- Tartışmalı dosyanın kendisi; ekran görüntüsü veya çıktısı değil, özgün dosya
- E-postalarda iletilmiş kopya yerine, başlık bilgilerini içeren özgün ileti dosyası (.eml veya .msg)
- Ekran görüntülerinde mümkünse mesajın bulunduğu cihaz veya yedeği
- Basılı çıktılarda belgenin aslı ve aynı yazıcıdan çıktığı bilinen karşılaştırma çıktıları
Dosyayı yeniden kaydetmek, dönüştürmek veya bir mesajlaşma uygulaması üzerinden iletmek üst verinin bir kısmını siler. Dosyayı ilk elde ettiğiniz biçimiyle korumanız önemlidir.
Rapor ve hukuki süreç
Rapor; incelenen dosyanın özet değerini, kullanılan araç ve yöntemleri, bulguları ve bulguların sınırlarını açıklar. Hukuk davalarında HMK 293, ceza dosyalarında CMK 67/6 kapsamında uzman görüşü olarak sunulabilir; mahkemenin aldığı rapora karşı teknik değerlendirme amacıyla da kullanılabilir.
Görüntü ve video dosyalarının ayrıntılı incelemesi için adli görüntü ve ses incelemesi, basılı belgede sonradan değişiklik şüphesi için sahtecilik ve tahrifat incelemesi sayfalarına bakabilir, dosyanızı ön değerlendirme için iletebilirsiniz.