Bir senedin üç yıl önce düzenlendiği söyleniyor, ama siz belgenin geçen ay hazırlandığını düşünüyorsunuz; ya da bir sözleşmedeki ek maddenin diğer metinle aynı kalemle yazılmadığından şüpheleniyorsunuz. Mürekkep ve kâğıt incelemesi, belgenin yapıldığı malzemeyi ele alarak bu tür soruları cevaplamaya çalışır: yazılar aynı kalemle mi atılmış, kâğıt iddia edilen tarihte var olabilir mi, belgenin tarihi ile maddi özellikleri birbiriyle uyumlu mu? Belge tarihi tespiti ise bu alanın en çok merak edilen ve sınırları en iyi bilinmesi gereken konusudur.
Hangi durumlarda mürekkep incelemesi gerekir?
- Senet veya sözleşmede tutar, tarih ya da bir maddenin metnin geri kalanından farklı kalemle yazıldığından şüphelenildiğinde
- Belgenin üzerinde yazan tarihte değil, çok daha sonra düzenlendiği ileri sürüldüğünde (antidate)
- El yazılı vasiyetnamede metnin tek oturuşta mı, farklı zamanlarda mı yazıldığı tartışıldığında
- Defter, makbuz koçanı veya tutanak gibi sıralı belgelerde bazı kayıtların sonradan eklendiği iddia edildiğinde
- Belgedeki kâğıdın, antetli formun veya baskının iddia edilen tarihte kullanılıp kullanılamayacağı sorulduğunda
- İmza ile metnin aynı kalemle atılıp atılmadığının, imzanın sonradan atılıp atılmadığının belirlenmesi gerektiğinde
İncelemede neye bakılır?
Aynı renkteki iki tükenmez kalem gün ışığında ayırt edilemeyebilir; ancak farklı boya bileşimleri ultraviyole ve kızılötesi ışıkta farklı davranır. Bu nedenle mürekkep karşılaştırması önce tahribatsız optik yöntemlerle yapılır:
- Mikroskop altında kalem türü (tükenmez, jel, roller, dolma kalem, keçe uçlu), çizgi yapısı ve mürekkep dağılımı
- UV floresans ve IR yansıma/geçirgenlik farkları; video spektral karşılaştırıcı gibi çok dalga boylu sistemlerle 400–1000 nm aralığında mürekkeplerin karşılaştırılması
- Yazı ve imza çizgilerinin kesiştiği noktalarda hangi çizginin üstte olduğu
- Kalem baskısı ve yazı aracının metin boyunca sürekliliği
Kâğıt incelemesinde gramaj, doku yönü, lif yapısı, filigran, kenar kesimi, renk ve UV altında optik parlatıcı varlığı değerlendirilir. Optik parlatıcı içeren kâğıtlar 1950’li yıllardan sonra yaygınlaşmıştır; bu nedenle daha eski tarihli olduğu söylenen bir belgede güçlü parlama görülmesi, belgenin tarihiyle çelişen bir bulgu (anakronizm) olarak değerlendirilebilir. Benzer şekilde matbu formun, antetin, yazıcı veya baskı teknolojisinin belgedeki tarihte bulunup bulunmadığı da sorgulanır.
Mürekkep yaşı tahmininin sınırları
Mürekkebin zamanla kuruması ve bileşenlerinin buharlaşması üzerine kurulu yaş tahmin yöntemleri vardır; ancak bu yöntemler kesin bir tarih vermez, en iyi ihtimalle bir zaman aralığı veya göreli bir sıralama sunar. Sonuç; mürekkep türüne, kâğıda, belgenin saklandığı ışık, ısı ve nem koşullarına göre değişir ve her mürekkep türünde uygulanamaz. Bu yüzden “bu imza şu tarihte atılmıştır” biçiminde kesin bir sonuç vaat eden bir yaklaşım bilimsel değildir. Raporda yöntemin dayanağı, hata payı ve uygulanabilirlik koşulları açıkça yazılmalıdır.
Tahribatlı analiz ve izin
Optik yöntemler soruya cevap vermediğinde, ince tabaka kromatografisi (TLC), yüksek performanslı sıvı kromatografisi (HPLC), gaz kromatografisi-kütle spektrometrisi (GC-MS) veya Raman spektroskopisi gibi kimyasal analizlere başvurulabilir. Bu analizlerin bir kısmı belgeden mikro örnek alınmasını gerektirir ve belgeye kalıcı olarak dokunur. Bu nedenle tahribatlı yöntem, ancak tahribatsız yöntemler tükendikten sonra ve mahkemenin veya savcılığın izniyle uygulanır. Bu tür analizler gerektiğinde uygun donanıma sahip laboratuvarlarda yaptırılır; dosyada başka bir kurumun mürekkep analizi raporu varsa yöntemi ve sonucu ayrıca değerlendirilir.
Sizden istenen belgeler
- Tartışmalı belgenin aslı; ışıktan, ısıdan ve nemden korunarak, zarf içinde
- Aynı dönemde düzenlendiği bilinen, aynı kişi veya kurumdan çıkmış karşılaştırma belgeleri
- Belgenin hangi tarihte düzenlendiğine ilişkin taraf beyanları ve dosyadaki ilgili ara kararlar
Belgeyi plastik kılıfta güneş alan bir yerde tutmak, ütülemek veya üzerine bant yapıştırmak mürekkep ve kâğıt özelliklerini değiştirebilir.
Rapor ve hukuki süreç
Rapor, hangi soruya hangi yöntemle cevap arandığını, ulaşılan bulguyu ve bulgunun sınırlarını açıkça yazar. Hukuk davalarında HMK 293, ceza dosyalarında CMK 67/6 kapsamında uzman görüşü olarak sunulabilir; mahkemenin aldığı rapordaki yaş tahmini veya mürekkep karşılaştırması da bu ölçütlerle denetlenebilir.
Sonradan ekleme veya silinti şüphesi için sahtecilik ve tahrifat incelemesi, bilgisayar çıktısı belgeler için dijital belge ve yazıcı çıktısı incelemesi sayfalarına bakabilirsiniz. Belgenizle ilgili soruyu ön değerlendirme için bize iletebilirsiniz.